Οι ζωολογικοί κήποι και το τέλος της φύσης
του Steve Best
Ο ζωολογικός κήπος είναι ένας τέλειος μικρόκοσμος του μεταμοντέρνου κόσμου. Κολυμπώντας σε μια θάλασσα προσομοίωσης, ψεύτικης πραγματικότητας του Εθνικού Κράτους Διασκέδασης, όπου τα πάντα, από τα ανθρώπινα σώματα μέχρι την εθνική πολιτική είναι πλαστά και σκηνοθετημένα, γιατί να μην προσομοιώνουν τη φύση, την άγρια ζωή, τις συμπεριφορές των ζώων και όλα τα είδη επίσης; Σε αυτό το προχωρημένο στάδιο του καπιταλιστικού αποικισμού του πλανήτη, όπου παραμένουν λίγες νησίδες φυσικού κόσμου και ο ζωολογικός κήπος ενσαρκώνει την εμπορευματοποίηση, τον κατακερματισμό και την “τεχνικοποίηση” των διεργασιών της ζωής – η βιοποικιλότητα μειώνεται και αντικαθίστανται τεχνητά με διατηρήσιμα “εκθέματα”.
Δεδομένου ότι η αντίθεση ανάμεσα στην κοινωνία και τη φύση ξεδιπλώνεται, η φύση εξαρτάται όλο και περισσότερο από τον πολιτισμό για τη διατήρηση της προηγμένης ζωής, αλλά ο πολιτισμός, προσκολλημένος στα μηχανιστικά μοντέλα και τις πρωτόγονες φιλοσοφίες της ιεραρχίας και της κυριαρχίας, δεν είναι αρκετά προηγμένος για να διατηρήσει την εξέλιξη. Ο ζωολογικός κήπος είναι το τέλειο σύμβολο λοιπόν για την ταφή του πλανήτη, για τη σαρκοφάγο των ζωικών ειδών, καθώς και για μια αυξανόμενη παθολογία της εκτός ελέγχου ανθρώπινης δύναμης. Οι ζωολογικοί κήποι είναι πρώτα και κύρια σχέσεις εξουσίας, είναι ταυτόχρονα και αιτία και σύμπτωμα της ανθρώπινης θέλησης για κυριαρχία πάνω στο φυσικό κόσμο.
Ο ιμπεριαλισμός με άλλα μέσα
“Με πολλούς τρόπους, ο ζωολογικός κήπος έχει έρθει για να αντιπροσωπεύσει τη θεματολογία της εποχής του ελέγχου: την εξερεύνηση, την κυριαρχία, την αλαζονεία, την επιδειξιομανία, τον ισχυρισμό της ανωτερότητας, τη χειραγώγηση.”
Ντέιβιντ Έχρενφελντ, Ηθική στην Κιβωτό (David Ehrenfeld, Ethics on the Ark)
Εξ ορισμού, ένας ζωολογικός κήπος είναι ένα δημόσιο πάρκο το οποίο εκθέτει τα ζώα για σκοπούς όπως η ψυχαγωγία και η “εκπαίδευση”, και θα πρέπει να διακρίνεται από ένα “θηριοτροφείο”, μια συλλογή ζώων που διατηρούνται για διάφορους σκοπούς εκμετάλλευσης, περιπλανώμενους ζωολογικούς κήπους, ή μικρούς ζωολογικούς κήπους στις παρυφές των δρόμων, όπως οι Tiger Truck Plazas στη Λουιζιάνα και το Τέξας που φυλακίζουν τίγρεις κάτω από φρικτές συνθήκες. Η αμερικανική ένωση ζωολογικών κήπων και ενυδρείων (AZA) πιστοποιεί τους “καλύτερους” ζωολογικούς κήπους, αλλά πολλοί ζωολογικοί κήποι εγκεκριμένοι από την AZA συνεχίζουν να κακομεταχειρίζονται τα ζώα τους (όπως φάνηκε και στο περίφημο ξυλοδαρμό της ελεφαντίνας Σίσσυ στο ζωολογικό κήπο του Ελ Πάσο το 1998). Επιπλέον, μόνο περίπου το 10% των πάνω από 2.000 εκθετών ζώων που έχουν άδεια από το Υπουργείο Γεωργίας των Ηνωμένων Πολιτειών (USDA) είναι διαπιστευμένο από το AZA. Θα πρέπει να διακρίνουμε, επίσης, τους ζωολογικούς κήπους από τα καταφύγια, όπως το καταφύγιο Ελεφάντων στο Tennessee όπου τα ζώα διατηρούνται μέσα σε εκτεταμένο φυσικό περιβάλλον, συχνά τελείως κλειστά για το κοινό. Συχνά, όμως, ζωολογικοί κήποι και θηριοτροφεία όπως το «Noah s Land Sanctuary” στο Harwood του Τέξας παραπλανητικά ισχυρίζονται ότι είναι «καταφύγια», όταν στην πραγματικότητα είναι πασίγνωστοι βασανιστές των ζώων (όλα υπό την ανοχή του USDA), και έτσι ο τίτλος “καταφύγιο” μπορεί να είναι ψεύτικη διαφήμιση για προσέλκυση χρημάτων και δεν αποτελεί εγγύηση μη βάναυσης πολιτικής.
Σήμερα οι ζωολογικοί κήποι ισχυρίζονται ότι έχουν σα στόχο τη διατήρηση των ειδών, αλλά και οι ζωολογικοί κήποι και οι προκάτοχοί τους, έχουν ανέκαθεν εμπλακεί στην παγίδευση, τη θανάτωση και την εμπορία ζώων.
Όπως γράφει ο Dale Jamieson στο δοκίμιό του “Ενάντια ζωολογικούς κήπους”, οι σύγχρονοι ζωολογικοί κήποι ιδρύθηκαν στη Βιέννη, τη Μαδρίτη, και το Παρίσι το δέκατο όγδοο αιώνα, και στο Λονδίνο και στο Βερολίνο το δέκατο ένατο αιώνα. Ο πρώτος αμερικανικός ζωολογικός κήπος ιδρύθηκε στη Φιλαδέλφεια και το Σινσινάτι το 1870. Στο υπέροχο βιβλίο του, : “Αναγνώσκοντας τους ζωολογικούς κήπους: Αναπαραστάσεις ζώων σε συνθήκες αιχμαλωσίας”, ο Randy Malamud εκθέτει την άγραφη ιστορία του ζωολογικού κήπου και τη σχέση του με την αποικιοκρατία. Οι ζωολογικοί κήποι ήταν άρρηκτα συνδεδεμένοι με τον ιμπεριαλισμό και τις ιδεολογίες της κατάκτησης, και παρείχαν την απαραίτητη νομιμοποίηση και τα σύμβολα για την κατάκτηση των εθνών. Τα ζώα που πιάνονταν σε ξένες χώρες κατά τη διάρκεια της ιμπεριαλιστικής περιπέτειας μεταφέρονταν πίσω στις πρωτεύουσες όπως το Λονδίνο, προκειμένου να παρουσιαστούν σε ένα χαζό κοινό. Τα εξωτικά ζώα συμβόλιζαν την ικανότητα της αυτοκρατορίας να αποκτήσει κυριαρχία πάνω στη φύση και τον πολιτισμό και έγιναν πολύτιμα αντικείμενα επιδεικτικής κατανάλωσης.
Οι αυτοκρατορίες προβάλλουν τα σημάδια της εξουσίας και της μεγαλοπρέπειά τους. Δεδομένου ότι άψυχα εμπορεύματα όπως ο χρυσός και τα όπλα αποπνέουν λίγη σημειολογική λαμπρότητα, τα εξωτικά ζώα έχουν καταστεί σύμβολα της αυτοκρατορικής δύναμης και εξουσίας πάνω σε ξένα εδάφη. Για να τοποθετηθούν σε ζωολογικούς κήπους, τα ζώα έχουν αιχμαλωτιστεί στην άγρια φύση, έχουν αρπαχθεί από το βιότοπο και τις οικογένειές τους, έχουν αλυσοδεθεί, κακοποιηθεί, μεταφερθεί, φυλακιστεί, περιοριστεί, υποβάλλονται σε διάφορα χρονοδιαγράμματα, είναι υποχρεωμένα να υφίστανται πόνο, παρουσιάζονται σε κατηγορίες με ανθρωποκεντρικά κριτήρια, και υπόκεινται υπό συνεχή ανθρώπινα βλέμματα. Οι ζωολογικοί κήποι είναι έτσι προεκτάσεις και εκδηλώσεις του κράτους και της αυτοκρατορίας των ειδών. Όπως γράφει Malamud, “Οι κάθε είδους εκθέσεις ανθρώπων και ζώων αποδεικνύουν τους επίμονους πολιτιστικούς καταναγκασμούς να ενισχύσουν τον ιμπεριαλισμό: Γιορτάζουν τη δύναμη και την κατάκτηση που είναι αναγκαίες για να αποκτήσουν τα δείγματα για τις έκθεσης, ολοκληρώνουν τη δυναμική των εμπορικών συναλλαγών και της οικονομικής εκμετάλλευσης και αναγκάζουν τα πλήθη να συμμετάσχουν στην ιμπεριαλιστική επιχείρηση επιβεβαιώνοντας τη θέση τους στην σύγχρονη αυτοκρατορία. Οι μοντέρνοι ζωολογικοί κήποι αναπαράγουν τις ιμπεριαλιστικές παραδόσεις της επίδειξης του άλλου, κατασκευάζοντας μια προνομιακή αίσθηση της θέσης του θεατή -που μπορεί να αποφασίσει πότε θα έρθει, θα δει και θα φύγει, ενώ τα [ζώα] θεάματα πρέπει να μείνουν εκεί.”
Όπως η Marjorie Spiegel περιγράφει στο βιβλίο της “Η Επίφοβη Σύγκριση: Η Δουλεία του Ανθρώπου και των Ζώων”, η εκμετάλλευση των ζώων εφοδίασε με τα μοντέλα για να κυριαρχηθούν οι Αφρικανοί σκλάβοι, και πολλές κατηγορίες ανθρώπων – αυτοί που ανήκουν σε “κατώτερο” φύλο, φυλή ή τάξη – κατηγοριοποιούνται ως “ζώα” ή “υπάνθρωποι”. Μόλις ανθρώπινα όντα μπορούν να συντάσσονται στην ίδια δυσμενή κατηγορία με τα ζώα, υπόκεινται σε παρόμοιες εκμεταλλευτικές συμπεριφορές. Κατά συνέπεια, η αγγλική γλώσσα χρησιμοποιούσε τα ζώα για να υποβιβάσει κατώτερες τάξεις ανθρώπων σε υποδεέστερη κατάσταση.
Οι ζωολογικοί κήποι, κυρίως, εφοδιάζουν μοντέλα απανθρωποποίησης. Στα τέλη του δέκατου ένατου και στις αρχές του εικοστού αιώνα, άνθρωποι συχνά εκτίθεντο σε κλουβιά μαζί με ζώα. Με κατάφωρα ρατσιστικούς τρόπους, Μαυριτανοί, Τάταροι, Ινδοί, Ασιάτες, Εσκιμώοι, και Βουσμάνοι της Αφρικής , ανάμεσα σε μια σειρά άλλων απ’ όλο τον κόσμο, έγιναν μέρος μιας εξωτικής συλλογής μορφών ζωής προς θέαση, όπως και διάφορα “τέρατα” (“νάνοι”, γίγαντες, γενειοφόρες γυναίκες και άτομα με κάθε είδους “παραξενιές” και “παραμορφώσεις”) περιορίζονταν σε κλουβιά ζωολογικού κήπου και θηριοτροφεία. Ανθρωπιστικά κινήματα σταμάτησαν τελικά αυτές τις πρακτικές, αλλά τα “φρικιά” μετακόμισαν στα τσίρκο, όπου και βρίσκονται μέχρι σήμερα.
Ενώ η ηθική πρόοδος ανάγκασε τους ανθρώπους να συνειδητοποιήσουν το λάθος του να εκθέτουν ανθρώπους, περιμένουμε το επόμενο βήμα σύμφωνα με το οποίο ο κόσμος θα κατανοεί την αδικία της εκμετάλλευσης των ζώων σε ζωολογικούς κήπους.
Σήμερα, ωστόσο, καμία πόλη δεν θεωρείται πλήρης χωρίς ένα δημόσιο ζωολογικό κήπο ως μια σημαντική «τουριστική ατραξιόν».
Σε μια αργή μείωση των ζώων που προορίζονται για αγαθά και θέαμα, οι ζωολογικοί κήποι αποτελούν τον ακρογωνιαίο λίθο της «ποιότητας ζωής», μαζί με πάρκα, βιβλιοθήκες, συμφωνίες, και ψυχαγωγικές εγκαταστάσεις. Φυσικά, η “ποιότητα ζωής” αναφέρεται στους ανθρώπους και όχι στα ζώα. Από τη στιγμή που είναι διαθέσιμα για το ανθρώπινο βλέμμα και είναι μέρος των πόρων διασκέδασης της πόλης, η ποιότητα της ζωής των ζώων είναι αδιάφορη για τους περισσότερους πολιτικούς της πόλης και το κοινό.
Πηγή